Կոտորակը կոտորակով բազմապատկելու համար պետք է համարիչը բազմապատկել համարիչով, իսկ հայտարարը՝ հայտարարով և առաջին արտադրյալը գրել համարիչում, իսկ երկրորդը՝ հայտարարում:
Հանրահաշվական կոտորակների արտադրյալը նույնաբար հավասար է մի կոտորակի, որի համարիչը հավասար է համարիչների արտադրյալին, իսկ հայտարարը՝ հայտարարների:
Եթե հնարավոր է, ապա ստացված կոտորակը կրճատում են:
Արտադրյալը սահմանվում է փոփոխականի միայն այն արժեքների համար, որոնց դեպքում կոտորակների հայտարարները հավասար չեն զրոյի:
Այսինքն՝ եթե A/B -ն և C/D -ն երկու հանրահաշվական կոտորակներ են, որտեղ A -ն, B -ն, C -ն և D -ն բազմանդամներ են, ապա A/B⋅C/D=A⋅C/B⋅D, որտեղ B≠0,D≠0:
Օրինակ
Կատարենք բազմապատկումը՝ 12a4/25b3⋅(−5b2/6a4)
Լուծում: Դրական և բացասական թվերի արտադրյալը բացասական թիվ է, այդ պատճառով կոտորակի առջևում դնում ենք մինուս նշանը:
Որպեսզի մի կոտորակ բաժանել մյուսի վրա, պետք է համարիչի կոտորակը բազմապատկել հայտարարի կոտորակի հակադարձ կոտորակով:
Օրինակ
Նույն կանոնը գործում է նաև հանրահաշվական կոտորակների դեպքում՝ կոտորակները բաժանելու համար պետք է համարիչի կոտորակը բազմապատկել հայտարարի կոտորակի հակադարձ կոտորակով:
Եթե հնարավոր է, ապա համարիչի և հայտարարի արտահայտությունները վերլուծվում են արտադրիչների և կրճատվում:
Կանոնը մնում է ուժի մեջ, երբ արտահայտություններից մեկը բազմանդամ է: Այդ դեպքում պետք է բազմանդամը ներկայացնել 1 հայտարարով կոտորակի տեսքով:
Օրինակ
Հարցեր և առաջադրանքներ։
1․Ինչպե՞ս են բազմապատկվում հանրահաշվական կոտորակները։
Հանրահաշվական կոտորակների բազմապատկման ժամանակ համարիչները բազմատկում ենք իրար, հայտարարները՝ իրար:
2․Ինչպե՞ս են բաժանվում հանրահաշվական կոտորակները։
Հանրահաշվական կոտորակների բաժանման ժամանակ առաջին կոտորակը թողնում ենք նույնությամբ, իսկ երկրորդը շրջում ենք և նույնպես բազմապատկում:
Think about your New Year’s resolutions and your happiest memories of the past year. Consider short-term and long-term goals and think about the paths you can take to make your dreams come true. How can you improve your life in the new year? If you could have a New Year’s wish, what would it be? What are you the most excited for in the coming year? If you could celebrate the new year from anywhere in the world, where would you go? Why?
History of New Year Celebrations Around the World
What is New Year’s Eve? New Year’s Eve is one of the biggest occasions in the calendar year for most places in the world, which means there’s a fascinating history surrounding how it’s celebrated, stretching back to the start of recorded history.
There are also multiple ways people celebrate the new year, whether it be fireworks in a city through our modern-day era or Spain’s tradition for people to stay at home, at least until 12 o’clock, and they like to see in the New Year by eating 12 grapes at the stroke of midnight. No matter the way of celebrating the new year, there is something different, but also something unique about it.
Ancient Babylon
The Babylonians were the first people to celebrate New Year in some shape or form. We don’t know a lot about what they did, but maybe they had a big party at the Hanging Gardens of Babylon?
The earliest record of a New Year’s celebration comes over 4,000 years ago from the ancient Babylonians. They didn’t celebrate New Year at the same time we do, though. Instead, the New Year was marked by a big celebration at the spring equinox. To the rest of us, that’s the point of the year when the days start to become longer than the nights. Because they lived in the Northern Hemisphere, this was usually some point in late March.
The Babylonians knew how to party. In fact, they celebrated the New Year with an 11-day festival, which involved a different ritual on each day. Not too much is known about this, but what we do know is pretty exciting. The festival was called Akitu, and it celebrated a victory of the sky god, Marduk, over the evil sea goddess, Tiamat.
The Romans
The Romans were the first people to celebrate New Year’s Day on 1st January, thanks to a certain Julius Caesar.
Though we might think of the Romans as belonging to ancient history, they cropped up a whopping 1,500 years after the earliest traces of Babylonia! Anyway, they loved a good New Year’s party too. They were also the first people to celebrate New Year’s Day when we do, on 1st January.
There’s a good reason for this. The Roman calendar was originally aligned with the sun, but over time, it fell out of sync. So, to bring it back up to speed, Caesar added 90 days! This is the equivalent of roughly two extra months. As part of this, it was decided that each year would start at the beginning of Janus, after the god of new beginnings.
The Middle Ages
The start of the New Year changed again in the Middle Ages, but it didn’t stay like this for long.
In Christian, medieval Europe, the leaders of the Church didn’t like the idea of the New Year being celebrated on a Roman feast day, so they played around with the dates a little. At first, they changed the start of the year to the 25th of December, and then, deciding that Christmas is best left alone, to the 25th of March. Eventually, Pope Gregory XIII realised that there was nothing wrong with the old way of celebrating New Year, so he changed the date back to the 1st of January, in 1582.
And there you have it, a short history of New Year celebrations around the world! If you’d like to learn more about how the big day is celebrated in the 21st century, then you might want to keep on reading…
New Year Celebrations Around the World Today
Spain
Spain has the tastiest way to celebrate New Year’s Eve, that is if you like grapes!
In Spain and a few other Spanish-speaking countries, New Year’s Eve is known as Noche Vieja. It’s traditional for people to stay at home, at least until 12 o’clock, and they like to see in the New Year by eating 12 grapes at the stroke of midnight. This symbolises their hopes and dreams for the year to come. It also sounds pretty tasty too… There are big parties in a lot of towns across the country, but the most famous one is in Madrid, in the Puerta del Sol.
Italy
Over in Italy, New Year’s Eve is known as La Festa di San Silvestro, that is, the feast day of Saint Sylvestre. Like a lot of countries around the world, families gather for a meal, which usually features pork and lentils. After the meal, it’s time to head to the streets for a big ol’ party. If you’re lucky enough to find yourself in a big city like Rome, Milan or Naples, then you can expect to see a big fireworks show.
Oh, and don’t forget to wear red underwear! Some people in Italy believe that wearing red underwear on New Year’s Eve can bring you good luck. You’ll see loads for sale at the December markets!
USA
Times Square is home to what’s probably the world’s most famous New Year’s Eve party.
In the US, New Year’s Eve is celebrated in much the same way as it is here in Australia. That is, families get together for a special meal, and there’s a whole load of fireworks. New York is home to the world’s most famous New Year’s celebration. Each year, thousands of party-goers gather in Manhattan to see the famous Times Square Ball (pictured above) being lowered at the stroke of midnight. The ball itself is made of Waterford Crystal, which is a kind of patterned glass, so let’s hope no one ever drops it!
China
In China, and a few other countries in South East Asia, New Year is celebrated at the start of the lunar calendar, which, in 2022, falls on the 1st of February. The festival lasts for over two weeks, ending with the traditional Lantern Festival. Because there are big Chinese and Asian communities in a lot of countries around the world, most cities will have some kind of Chinese New Year celebration, so you don’t have to worry about missing out on the fun.
Do you always agree with your best friend? Do you ever argue?
Amy normally hated Monday mornings, but this term had been different. Kamal was in her art class and she really liked Kamal. She was waiting outside the art class when her friend Tara arrived.
“Hi Amy! Your mum texted me. You forgot your inhaler and your phone’s switched off again!” Amy wasn’t good with technology. She never sent text messages and she didn’t have a Facebook account either.
“So, did he ask you to the disco then?” Amy wished she hadn’t told Tara about her feelings for Kamal. Tara was Amy’s best friend and she thought that gave her the right to know everything about Amy’s life. “I don’t think he’s interested,” said Amy. “Anyway, you can never see him on his own. He’s always with Grant.” Neither of them liked Grant.
“Have you heard about their art project?” asked Amy. “Yes, it’s something to do with graffiti, I think,” said Tara. “They’ve been working on it at that abandoned house behind the factory.” “But isn’t that really dangerous?” asked Amy. “Aah, are you worried your boyfriend’s going to get hurt?” Tara teased. “Shut up! Hey look, here they come now!”
Kamal and Grant walked over, whispering to each other. “Hi Kamal!” said Tara, ignoring Grant. “Are you going to the Halloween disco tomorrow?” “Maybe. Hi Amy,” Kamal said, smiling. “Do you want to come up to the house and see our graffiti project after school?” Tara elbowed Amy. “I’m coming too!” she insisted.
After school that day, Kamal took the girls to the abandoned house. No one had lived there for years. There was rubbish everywhere. The windows were broken and there was mould on the walls. It was creepy and Amy didn’t like it. The boys had cleared the rubbish out of one room and the walls were covered in paintings of zombies and skeletons. “We’re going to take photos and enter them in the school competition,” said Kamal proudly. Amy didn’t seem impressed. “Very nice,” she said sarcastically. “Where’s Grant?” asked Tara. “Er, he’s gone to buy paint.” Kamal looked away quickly. “Aaah, have you two had a fight, then?” Tara jeered. “It’s getting dark,” said Amy. “Can we go now?” She had had enough of zombies for one day.
Just then, they heard a loud groaning noise coming from a cupboard in the corner of the room. “What was that?” Amy looked frightened. “I didn’t hear anything,” said Kamal. Something started banging against the door and moaning in a low voice. Someone or something was behind the door. “Oh no! What is it?” Amy was trembling now. “What are you talking about? There’s nothing!” Kamal was trying not to smile when the door suddenly burst open and a horrible, bloodstained zombie appeared, moaning and waving its arms. Amy screamed and covered her eyes. “Oh, very funny, Grant!” said Tara, looking bored. Kamal and Grant started giggling. “Ha ha, I scared you!” Grant laughed, very happy with himself. Tara turned to Amy to suggest leaving and noticed her friend was having trouble breathing. Kamal looked worried now. “Is she OK? We were only joking.” “No she’s not OK, you idiot. She’s having an asthma attack and she hasn’t got her inhaler.” Tara took out her phone. “I’m calling her dad.”
The next evening was Halloween. The girls were at the school disco. “Are you sure you’re OK now?” asked Tara. “I’m fine,” said Amy. “It wasn’t a serious attack. I think it was the paint fumes that started it.” Tara looked around. “So, where are the zombies?” “Who cares?” Amy said. “I don’t want to see Kamal again. Come on, let’s dance!”
Amy and Tara were having a great time when Grant arrived, looking worried. “Hi, my phone has been stolen. Have you seen Kamal? He told me to meet him here. Can you phone him?” “Get lost, idiot!” Tara turned away and didn’t stop dancing. Grant looked hurt. “Tell him I’m looking for him if you see him,” he called as he left. Tara really didn’t like Grant.
Just then Tara’s phone beeped and she looked at the screen. “Ha!” she said, “I don’t believe it!” “What?” Amy asked. “Kamal just sent a text. Listen to this!” Tara read Kamal’s text.
“I’m at the house. I’m trapped. Please help. My battery is running out. Call an ambulance.”
The girls continued dancing. Lots of their friends had seen Kamal’s text too, but Tara told everyone to ignore it. It was just another one of his jokes.
The next morning, Amy’s mum and dad were listening to the news on the radio while they were having breakfast. “Is Amy up yet?” Dad asked. “No, today’s a holiday and she didn’t get back home from the disco until midnight,” said Mum, turning the volume up on the radio.
“This morning, police are asking if anyone has information about the tragic death of a sixteen-year-old schoolboy last night in an abandoned house on Moortown Road…”
Dad put down his newspaper and looked at the radio. “But that’s where Amy went with her friends on Monday.”
“…The boy, who died from loss of blood, was discovered early this morning partly buried under a pile of rubble and has been identified as Kamal Naseer…”
Մենք՝ ես ու Ցոլակը, մտանք բակ: Ընկերներս՝ գլխաբաց, չթե հասարակ շապիկով երկու տղա, քայլում էին գետափով: Ես ու իմ ընկերը՝ Անդոն, հաց ենք տանում նրա հոր՝ բրուտ Ավագի համար: Կարմիր շորերով աղջիկը՝ այդ բարձրահասակ երեխան, հեռացավ կտուրից ու մոտեցավ աղջիկներին: Մուխի մեջ երևաց ոսկե ծամիկներով Ազնոն՝ դուստրը իմ վաղեմի ծանոթի: Քամին՝ աշխարհի հզոր ու անսանձ ոգին, վայրագ ուժով խառնեց- պղտորեց գետի անշարժ ջրերը: Մեր՝ երեխաներիս, աչքը չէր հեռանում արագիլներից: Ամենավերին աստիճանին կանգնած էր իմ բարեկամը՝ Բաֆուտի Ֆոնը: Ծառերից՝ հազարամյա կաղնիներից կանցնես ու կտեսնես փնտրածդ հյուղակը:
2.Տրված պարզ նախադասությունները բարդեցրո՛ւ` ավելացնելով փակագծերում տրված հարցերին պատասխանող երկրորդական նախադասություններ:
Այս սայլը տեղից միայն մի ուժ կարող է շարժել: (ե՞րբ) Այս սայլը տեղից միայն մի ուժ կարող է շարժել, երբ բոլորը համախմբվեն։
Քչերը գիտեն: (ի՞նչ) Քչերը գիտեն իմ վախերի մասին։
Փորձարարները զղջում էին: (ինչո՞ւ) Փորձարարները զղջում էին, քանի որ նրանց մոտ ոչինչ չստացվեց։
Նա բոլորովին չէր վախենում: (ինչի՞ց) Նա բոլորովին չէր վախենում մթությունից։
Բոլորի հայացքներն ուղղվեցին նավի կողմը: (ո՞ր) Բոլորի հայացքներն ուղղվեցին նավի կողմը, որը շուտով պետք էր շարժվեր։
Я не люблю смотреть телевизионные передачи. Но были программы, которые я смотрел всегда: танцы на льду. Потом я устал от них и смотреть перестал. Перестал систематически, смотрю только эпизодически. Больше всего мне нравится, когда те, кого считают слабыми или кто ещё не вошёл в обоймы «признанных», выступают удачно. Удача начинающих или удача неудачливых приносит, бесспорно, гораздо более удовлетворения, чем удача удачников.
Но дело не в этом. Больше всего меня восхищает, как «конькобежец» (так в старину называли спортсменов на льду) выправляет свои ошибки во время танца. Упал и встаёт, быстро вступая снова в танец, и ведёт этот танец как ни в чём не бывало. Это искусство, огромное искусство.
Но ведь в жизни ошибок бывает гораздо больше, чем на ледяном поле. И надо уметь выходить из ошибок. Надо исправлять их немедленно и красиво. Да, именно красиво. Когда человек упорствует в своей ошибке или чересчур переживает, думает, что жизнь кончилась, «всё погибло», — это досадно и для него, и для окружающих. Окружающие испытывают неловкость не от самой ошибки, а от того, какое неумение проявляет ошибившийся в её исправлении.
Признаться в своей ошибке перед самим собой (не обязательно делать это публично: тогда это либо стыдно, либо рисовка) не всегда легко, нужен опыт. Нужен опыт, чтобы после совершённой ошибки как можно скорее и как можно легче включиться в работу, продолжить её. И окружающим не надо понуждать человека к признанию ошибки, надо побуждать к её исправлению, реагируя так, как реагируют зрители на соревнованиях. Иногда даже награждать спортсмена, легко исправившего свою ошибку, радостными аплодисментами при первом же удобном случае.
Надо не запоминать сотни правил, а запомнить одно — необходимость уважительного отношения к себе и к другим.
(По Д. С. Лихачёву)
Вопросы к представленном тексту:
1.Какие телевизионные передачи автор изначально любил смотреть? Автор любил посматреть систематические передачи.
2. Что, по мнению автора, приносит больше удовлетворения: удача начинающих или удача признанных спортсменов? По мнению автора удача начинающих.
3. Как автор описывает процесс исправления ошибок в жизни по сравнению с танцем на льду? Но ведь в жизни ошибок бывает гораздо больше, чем на ледяном поле. И надо уметь выходить из ошибок. Надо исправлять их немедленно и красиво. Да, именно красиво. Когда человек упорствует в своей ошибке или чересчур переживает, думает, что жизнь кончилась, «всё погибло», — это досадно и для него, и для окружающих. Окружающие испытывают неловкость не от самой ошибки, а от того, какое неумение проявляет ошибившийся в её исправлении.
4. Как вы понимаете фразу «исправлять ошибки немедленно и красиво» в контексте жизни? Я понимаю эту фразу, так как надо исправлять ошибки быстро и правильним способом.
5. Почему автор считает важным не запоминать много правил, а сосредоточиться на уважительном отношении к себе и другим? Автор считает что уважение к себе и окружающим помогает избежать многих ошибок и трудности.
6. Как вы справляетесь с ошибками в своей жизни? Используете ли вы какие-либо из рекомендаций автора? Когда я делаю ошибку и мне за это ругают, я не расстраиваюсь. Я просто понимаю мою ошибку и пытаюсь так сделать чтобы больше не делал эту ошыбку.
7. Как можно поддерживать уважение и позитивное отношение в трудных ситуациях, связанных с ошибками? Нам надо терпеть, и понимать что на ошибках мы учимся и это часть жизни.
Задания к представленному тексту:
1.Определите и запишите основные идеи автора о том, как нужно исправлять ошибки.
Автор хочет нам всем сказать что надо учиться на своих ошибках, что надо принимать их и исправить красиво. И еще надо признавать ошибки перед собой и не делать это публично.
2. Напишите отзыв на текст, в котором вы изложите свои соглашения и несогласия с идеями автора, опираясь на личный опыт или дополнительные источники.
Я согласен с авторам, но бывают такие ошибки что нельзя делиться с другими, надо исправлять это самому.
3. Исследуйте, как известные успешные личности исправляют свои ошибки и как это соотносится с подходами, описанными в тексте. Приведите примеры.
Дж. К. Роулинг автор «Гарри Поттера» открыто говорила о своих ошибках и неудачах, утверждая, что они сделали её сильнее. И что после ошибок она стало более уверенной в себе и исправило свои ошибки
Творческие задания:
1.Напишите личное письмо себе, в котором подробно опишите, как вы будете исправлять ошибки в будущем. В будущем я буду исправлять мои ошибки быстро и немедленно, потому что в тексте автор описивает что если ты делал какой-то ошибку, и не знаешь как делать чтобы не допустить эту ошибку второй раз, то тебе надо рассказать про свою ошибку взрослых, однажды я так делал.
2. Напишите эссе на тему «Как исправлять ошибки и почему это важно». Используйте идеи из текста как основу для своей работы.
Ошибки — неотъемлемая часть жизни каждого человека. Они могут возникать по разным причинам, но главное — это способность их исправить. Из текста Д. С. Лихачёва я понял, что важно исправлять ошибки быстро и с достоинством, не зацикливаясь на них. Каждый человек допускает ошибки, признавая их, мы показываем, что готовы учиться, а не стоять на своих ошибках. Если же мы не исправляем их, это может тормозить наш рост и развитие. Важно действовать не из страха перед ошибками, а с уверенностью, что любая ошибка — это шаг на пути к успеху.
3. Проведите анализ того, как ошибка исправляется в разных культурах или странах. Как это соотносится с идеями автора?
В Африке есть такая племя, где если человек допускает какую-то ошибку, все собираются вокруг него и апладируют ему, так этот человек понимает что его ценят, его любят и уважают. И так он понимает что он добрый человек и эти люди вдохновляют его чтобы он работал над своими ошибками.
2 урок. Степени сравнения прилагательных
Упражнение 1
Образуйте от этих прилагательных простую сравнительную степень.
Распределите эти слова на две группы: в первую запишите прилагательные в составной форме сравнительной степени, во вторую поместите прилагательный в составной форме превосходной степени.
Более уверенный, менее истощенный, самый некрасивый, менее занятой, добрее всех, наименее вкусный, наиболее удачный, менее интересный, самый светлый, любознательные всех.
1 група-Более уверенный, менее истощенный, менее занятой, менее интересный.
2 група- самый некрасивый, самый светлый, любознательные всех, добрее всех, наименее вкусный, наиболее удачный.
Упражнение 4
Поставьте прилагательные в скобках в форму простой сравнительной степени.
Этот фильм интереснее (интересный) .
Зеленая кофта дешевле (дешевый), чем красная.
Путь через поле короче (короткий), чем через лес.
Сумка тяжелее (тяжелый), чем я думала.
Учитель по биологии строже (строгий), чем преподаватель по географии.
Здесь дорога шире (широкий), а дальше становится узже (узкий).
Математика для меня труднее (трудный), чем русский язык.
Отец сильнее (сильный) обнял дочь.
Этот подъем опаснее (опасный), чем предыдущий.
Лед там тонше (тонкий), поэтому туда опасно выходить.
Թող, որ գալիք ամանորը երջանիկ և ուրախ անցնի, բոլորի համար:
Մաղթում եմ, որ մյուս տարի ձեր երազանքներն իրականան:
2.Պատմի՜ր քո սիրած ամանորյա ֆիլմի մասին։ Իմ սիրած ամանորյա ֆիլմը, դա տանը մենակն է: Այդ ֆիլմը, պատմում է մի ընտանիքի մասին, որը նոր տարվան ուզում էր, հանգսնտանալ ուրիշ երկրում, բայց նրանց տղան՝ Կեվինը մնում էր տանը, չգնալով իր ընտանիքի հետ և ընկնում բազում արկածների մեջ:
3.Սխալ գործածված ժամանակաձևերը գտի՛ր և ուղղի՛ր:
Դժվար է ասել, թև մեր ժամանակներում քանի՛ օր կպահանջվեր աշխարհի բոլոր երկրներով անցնելու համար: Եթե ուղևորությունը կատարվի նավով ու գնացքով, մոտ երեսուն օր պետք կլինի:
Թերևս մի ուրիշ բան չկար, որ մարդկային կյանքի մեջ այնքան շատ փոփոխություն մտցներ, որքան տրանսպորտը: Ժյուլ Վեռնի «Ութսուն օր աշխարհի շուրջը» վեպի լույս տեսնելուց շատ չէր անցել, երբ ամերիկացի մի լրագրող որոշեց իրականացնել Ֆիլեաս Ֆոգի ֆանտաստիկ մտահղացումը: Արդեն ստեղծել են տրանսպորտային թանկարժեք, բայց փոխարենը կատարյալ միջոցներ, որոնք ճանապարհների կարիք չեն զգա:
Մի մարդ ընկերոջը մի սնդուկ արծաթ պահ տվեց ու գնաց ճամփորդության: Երբ վերադարձավ, գնաց, իր ապրանքը վերցրեց, տուն բերեց: Բացեց ու ի՜նչ տեսավ… Սնդուկի մեջ միայն երկաթի կտորտանք էր: Ի՞նչ անի, ինչպե՞ս անի, որ իր փողերը ետ բերի: Մտածեց, մտածեց ու հնարը գտավ: Երբ հերթական զոհերին են տանում հրեշի մոտ, նրանց միանում է թագավորի տղան, որ հաղթեր ջրի ճամփան փակողին ու մարդկանց ազատեր ահավոր տառապանքներից: Ի՞նչ կանեիր, եթե հայտնվեր ու ամեն ինչ բացատրեր: Ի՞նչ կտաս, որ քեզ մի իսկական շուն նվիրեի: Ինչե՜ր կանեի, թե նորից սկսելու հնարավորություն ունենամ: Ի՜նչ ասես չէի տա, որ ուզածիս հասնեի:
4.Նախադասությունները տրված շաղկապական բառերից յուրաքանչյուրով միացրո՛ւ, դարձրո՛ւ բարդ նախադասություն: Երկրորդական նախադասություններն ընդգծի՛ր:
ա) Երբ, բ) թե չէ, գ) որ:
Գետը զայրանում է: Կամուրջը նրա հոսանքը բաժանում է ճյուղերի:
ա) Գետը զայրանում է, երբ կամուրջը նրա հոսանքը բաժանում է ճյուղերի: բ) Գետը զայրանում է թե չէ, կամուրջը նրա հոսանքը բաժանում է ճյուղերի: գ) Գետը զայրանում է, որ կամուրջը նրա հոսանքը բաժանում է ճյուղերի:
5..Զույգ նախադասությունները միացրո՛ւ, մեկ բարդ նախադասություն դարձրո՛ւ ` քանի ձևով կարող ես:
Փողոցի ծայրը բաժանվում է նեղ ճանապարհների և դրանք տանում են դեպի այգիները: Զրույցը լռում էր, քանի որ նրանք լսում էին ջրերի ձայնը: Գուցե այդպիսին է եղել աշխարհը այն ժամանակ , երբ քարածուխի հսկա շերտեր են գոյացել և շերտերի վրա պահել վաղուց անհետացած բույսերի ու սողունների հետքեր: Վեր բարձրանալիս որսորդը զգաց որ մեկը հետևում է իրեն: Անունը Ծիրանի տափ է և ծիրանի ոչ մի ծառ չկա այնտեղ: Ժամանակին հսկաներ են ապրել և իհարկե, այդ ձորերը նրանց համար առուներ են եղել: Շինականին քարափի գլխի հովը դուր եկավ և կալին կալսածը հեշտ կլիներ քամուն տալ: Ես ուրախ կլինեմ եթե ամեն ինչ կկարգավորվի: Դու քաջ ես ու անձնվեր ու դու կարդարացնես մեր հույսերը: Մարդու արյունատարմազանոթների ընդհանուր երկարությունը հարյուր հագար կիլոմետրի է հասնում, ու դա հասարակածից երկուսուկես անգամ երկար է:
Սկսած XI դ. սելջուկների, իսկ այնուհետև XII դ. մոնղոլների արշավանքներից, ինչպես արդեն գիտենք, Հայաստանում սկսել էին վերաբնակվել թյուրքմենական ցեղեր։ Արդեն XIV դ. վերջերին հատկապես աճեցին կարա-կոյունլու և ապա ակ-կոյունլու ցեղերի ազդեցությունն ու քաղաքական հզորությունը։ Նրանք պայքարում էին տարածաշրջանային գերակայության համար և իրենց գերիշխանությունը հաստատեցին Հայաստանի տարբեր շրջաններում։ Իրադրությունը Հայաստանում XVդարում։ XIV դ. վերջերին Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական ծանր վիճակին զուգահեռ, ուժեղացան նաև արտաքին ճնշումերը։ Հատկապես աղետալի հետևանքներ ունեցան Լենկ Թեմուրի (Թամերլանի) արշավանքները։ Նա իր դաժանությամբ գերազանցեց նույնիսկ մոնղոլներին: Նրա բազմաքանակ զորքերը 1386-1402 թթ. բազմիցս ասպատակեցին Հայաստանը։ Հերթական անգամ բնակչությունը կոտորվեց կամ տարվեց ստրկության, թեև եղան նաև համառ դիմադրություններ։ Այդ տարիներին ամայացան Հայաստանի բազմաթիվ շրջաններ։ Քաղաքային կյանքը կանգ առավ։ Արհավիրքը դադարեց միայն 1405 թ. Լենկ Թեմուրի մահվամբ։ Լենկ Թեմուրի մահվանից հետո նրա ստեղծած հսկայածավալ կայսրությունը տրոհվեց, և սկիզբ առան գահակալական կռիվեր։ Իրավիճակից օգտվեցին կարա-կոյունլուները, որոնք կարճ ժամանակում կարողացան իրենց հսկողության տակ առնել հսկայածավալ մի տիրույթ, որն ընդգրկում էր նաև Հայաստանի զգալի մասը։ Նրանք իրենց հզորության գագաթնակետին հասան Ջհանշահի (1437-1467) օրոք։ Վերջինս իր դիրքերն ամրապնդելու նպատակով օգտվեց նաև հայերի աջակցությունից։ Դա հնարավորություն տվեց, որ հայ իշխանական որոշ տներ՝ Գուգարքում, Սյունիքում,Վայոց ձորում, Արցախում և մի քանի այլ վայրերում վերականգնեն իրենց իշխանությունները՝ ստանալով մելիք տիտղոսը։
Կաթողիկոսական աթոռի վերահաստատումը Էջմիածնում։ Սկսած XV դարի 40-ական թվականներից՝ զգալիորեն բարձրացավ Այրարատյան աշխարհի հասարակականքաղաքական դերը։ Հայաստանի հյուսիս-արևելյան շրջանների վարչական կենտրոն դարձավ Երևանը։ Այդպիսով, զգալիորեն բարձրացավ Այրարատյան նահանգի հասարակական-քաղաքական դերը։ Նշանակալի քայլ եղավ 1441 թ. Ջհանշահի համաձայնությամբ Ամենայն Հայոց Հայրապետական Աթոռը Էջմիածնում վերահաստատելը։ Կաթողիկոս ընտրվեց Կիրակոս Ա Վիրապեցին։ Այս իրադարձությունը, բացի կրոնականից, ուներ նաև քաղաքական նշանակություն. հայոց եկեղեցին հեռու էր ում պապականության ազդեցությունից և հնարավորություն էր ունենում մասնակցելու հայ ժողովրդի հետագա համախմբմանը Հայաստանում։ Հայոց թագավորության վերականգնման փորձ. Սմբատ Սեֆեդինյան (Արծրունի)։ Ջհանշահի կառավարման տարիներին հայոց կյանքում տեղի ունեցած մեկ այլ նշանակալի իրադարձություն էր Հայոց թագավորության վերականգնման կարճատև փորձը։ Այդ գործում մեծ էր Զաքարիա Աղթամարցու ներդրումը։ Վերջինս, միավորելով Աղթամարի և Էջմիածնի կաթողիկոսությունները, քայլեր ձեռնարկեց նաև երկրի քաղաքական միավորման ուղղությամբ։ Ծրագիրը, սակայն, իրագործվեց նրա եղբորորդի Ստեփանոս Դ կաթողիկոսի ժամանակ։ Այդպիսով՝ 1465 թ. Ջհանշահի համաձայնությամբ հնարավոր եղավ Սմբատ Սեֆեդինյան-Արծրունուն, որը Ստեփանոսի եղբայրն էր, օծել Հայոց թագավոր։ Նրա իշխանությունը սահմանափակվում էր միայն Աղթամար կղզով և առափնյա մի քանի գյուղերով։ Սմբատ Սեֆեդինյան-Արծրունու թագավորությունը թեպետ շատ կարճ տևեց, բայց փորձն ինքնին վկայում էր, որ հայոց պետականության վերականգնման գաղափարը կենսունակ էր և կարող էր ծառայել իբրև նախադեպ։
Ակ-կոյունլուների տիրապետությունը և Հայաստանը։ Ջհանշահի օրոք ավարտվեց ակ-կոյունլուների և կարա-կոյունլուների միջև հակամարտությունը։ Վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցավ 1467 թ.։ Ջհանշահը և նրան սատարող ուժերը պարտվեցին ակ-կոյունլուներին։ Կարճ ժամանակ անց Հայաստանի կառավարիչ դարձան ակ-կոյունլուները։ Նրանց տիրակալ Ուզուն Հասանը (1453-1478) գիտակցելով տնտեսության վերականգնման կարևորությունը, հարկերը կառավարելու համար հրապարակեց կանոնագիր՝ «Կանուննամե»։ Այդտեղ սահմանված էին հարկերի չափերը և դրանց գանձման եղանակները։ Չնայած այս ջանքերին՝ հպատակ ժողովուրդների, այդ թվում հայերի տնտեսական դրությունն էականորեն չբարելավվեց։ Անփոփոխ աց նաև նրանց իրավական կարգավիճակը։ Ավելին՝ Ուզուն-Հասանի և նրա հաջորդի վարած քաղաքականության արդյունքում հայ իշխանական շատ տոհմեր կորցրին իրենց կալվածքներն ու դուրս մղվեցին քաղաքական ասպարեզից։ Նրանցից ոմանք անգամ իսլամ ընդունեցին։ Ակ-կոյունլուների իշխանությունը, սակայն, նույնպես կարճ տևեց։ XV դ. վերջին ծագած գահակալական վեճերի արդյունքում նրանց իշխանությունը մեծապես թուլացավ և շուտով զիջեց իր դիրքերը։ Ներքին վեճերին գումարվեցին արտաքին ճնշումերը, որոնք ի վերջո հանգեցրին ակ-կոյունլուների կործանմանը: Նրանց հաջորդեցին Սեֆյանները։
Արեն Մնացականյան 